Samsa biến thành con gì trong “Hóa thân”

Có một cái truyện cực ngắn “Con gián, kẻ nằm mơ” của Augusto Monterroso như này (dịch bởi Sakédemy): “Một lần nọ có một con Gián tên là Gregor Samsa nằm mơ thấy mình là một con Gián tên là Franz Kafka nằm mơ thấy mình là một nhà văn viết về một nhân viên tên là Gregor Samsa nằm mơ thấy mình là một con Gián.”

Nếu giả dụ là ông Monterroso đang nói tới truyện “Hóa thân” của Kafka, thì có một điểm quan trọng mà ông bị hụt: Gregor Samsa trong truyện không biến thành con Gián. Anh không biến thành một con vật có tên gọi cụ thể và chính xác. Không ai biết, người bị biến, gia đình của kẻ bị biến, kể cả Kafka, Samsa là con gì.

Có thể Monterroso đọc bản dịch tiếng Tây Ban Nha nơi dịch giả có khả năng đã dịch thành con gián. Vì bản dịch tiếng Anh của “Die Verwandlung”, cũng xử lý rất khác nhau, khi cố dịch cụm “ungeheuren Ungeziefer”. Chẳng hạn bản in năm 1933 của Edwin và Willa Muir dịch thành “con côn trùng khổng lồ”, bản 1993 của Joachim Neugroschel dịch thành “con bọ gớm guốc”, bản 2007 của Michael Hofmann thành “con gián gớm guốc”, bản 2014 của Christopher Moncrieff thành “con rệp to khủng”, bản 2014 của Susan Bernofsky thành “con côn trùng gớm guốc”, bản 2014 của John R Williams thành “con côn trùng gớm ghiếc (có hại)”.

Susan Bernofsky, dịch giả tiếng Đức rất uy tín, trong bài kể về việc dịch Kafka đăng trên The New Yorker, có giải thích những khó khăn trong việc phiên cụm từ trên. Cả tính từ “ungeheuer” có nghĩa là “khổng lồ” hoặc “gớm guốc” và danh từ “Ungeziefer” đều có tính phủ định. Ungeziefer, một từ có gốc từ tiếng Đức cổ, chỉ con vật bẩn thỉu không phù hợp với việc hiến sinh, miêu tả loài bò sát kinh tởm. Từ này trong tiếng Đức chủ yếu để chỉ loài vật sáu chân, và tương đương với “vermin” trong tiếng Anh chỉ loài sâu bọ chấy rận ký sinh.

Khó khăn trong việc dịch này, chủ chốt nằm ở Kafka: ông không định cho cái con mà Samsa đã biến thành, một danh từ cụ thể, một kích thước cụ thể, một đặc tính cụ thể. Cuộc hóa thân của Kafka không diễn ra trong một đêm của những giấc mơ rối loạn (và đây cũng là một vấn đề dịch nữa), để rồi trở thành một đích đến chính xác sáng hôm sau: nó là một quá trình, một sự dần dần chuyển biến theo thời gian, và kết cục của hóa thân ấy là việc trút hơi thở cuối cùng. (Và cái kết thúc ấy, liệu có phải là một hóa thân khác hay không, lại là một vấn đề khác nữa.)

Thứ nhất, ở cơ hội đầu tiên để cho độc giả biết về con vật mà Samsa đã biến thành con gì, Kafka dùng một từ chung chung như tôi đã giải thích trên kia. Nó có thể là bọ, là côn trùng, là ký sinh trùng, là bò sát sáu chân, là bất cứ thứ gì trừ gián, rệp, bọ hung… Nó là một danh từ chung phiếm chỉ. Và đây là lần duy nhất Kafka dùng từ “Ungeziefer” trong suốt “Hóa thân.”

Thứ hai, và điều này là mấu chốt: Kafka từ chối một cách thống nhất và kiên quyết trong suốt văn bản để định danh con vật này. Samsa, mơ hồ lúc mới tỉnh dậy, chỉ thấy mình có vô số những cái chân nhỏ bé bất lực, và trong suốt câu chuyện, chỉ thấy Kafka miêu tả, từ góc nhìn của Samsa, những nỗ lực làm quen với cơ thể mới, để có thể di chuyển, để ăn uống. Samsa chưa một lần băn khoăn mình biến thành con gì. Anh giản dị một cách khó hiểu là không quá bận tâm đến chuyện này.

Những người xung quanh, những kẻ nhìn thấy Samsa và có thể định danh cho anh, cũng tuyệt đối im bặt: em gái, bố mẹ, con hầu gái, tay chủ đến nhà, những kẻ ở trọ. Kafka miêu tả rất kỹ càng những phản ứng của họ trước con vật: kinh hãi, bỏ chạy, ngất xỉu, sợ hãi, kinh tởm, chán ghét…. Nhưng không ai nhắc đến Samsa một cách cụ thể. Và ngay cả khi nhắc đến anh, Kafka cũng để cho họ dùng danh từ chung: trong tiếng Đức, là “Tier”, tiếng Anh “animal”, tiếng Việt, “con vật.”

Đầu tiên là tay quản lý tìm đến tận nhà, khi nghe giọng nói của Samsa vọng ra từ trong phòng, ông ta bảo, “Đó là giọng của con vật.”  Đây cũng chính là từ Samsa gọi mình khi anh lắng nghe tiếng violin của em gái. Và khi chính cô em này đòi đuổi anh trai đi, Kafka lại dùng từ “con vật” này: cô gào lên rằng con người không thể sống chung với một con vật như vậy, rằng con vật này nó hành hạ chúng ta, nó đuổi khách trọ của chúng ta.

Người duy nhất dùng một danh từ cụ thể cho Samsa là mụ quét dọn, mụ gọi anh, để tỏ ra thân thiện và trìu mến là “con bọ hung”: Nào lại đây con bọ hung già kia, nhìn mày kia con bọ hung già. Khi Samsa chết, mụ nói với bố mẹ anh rằng “nó” chết cứng rồi. Chính vì cách gọi trìu mến này mà khó có thể coi cách gọi của mụ là một cách định danh chuẩn xác.

Vladimir Nabakov có lẽ là học giả duy nhất, đã cố vẽ hình con bọ mà Samsa hóa thân thành, một việc mà Kafka cật lực phản đối. nabokov2

Vốn là một chuyên gia về côn trùng và bướm, trong “Bài giảng về ‘Hóa thân’”, Nabokov cho rằng Samsa là một con bọ to, màu nâu, thân vồng, có cánh:

“Nó rõ ràng là thuộc về chi “chân có nhiều khớp” (Arthropoda), bao gồm cả côn trùng, nhện, rết, giáp xác. […] chúng ta sẽ giả định rằng Gregor có sáu chân, rằng anh là một con côn trùng.

Câu hỏi tiếp theo: côn trùng gì? Một số nhà chú giải bảo là gián, dĩ nhiên là chẳng hợp lý. Một con gián là một con côn trùng có chân to người dẹp, và người Gregor là bất cứ hình dạng gì, trừ dẹp: anh vồng ra ở cả hai phía, bụng và lưng, và chân anh nhỏ. Anh chỉ có thể là gián ở một điểm duy nhất: người anh màu nâu. Chỉ có thế. Ngoại trừ điểm này, anh có một cái bụng vồng lên rất lớn được chia làm nhiều ngấn và một cái lưng tròn cứng tạo cảm tưởng là bao cánh. Thêm nữa, anh có đôi hàm khỏe. Anh dùng bộ phận này để xoay chìa khóa trong ổ khi đứng thẳng lên bằng chân sau, trên đôi chân thứ ba (một đôi chân nhỏ rất khỏe), và điều này cho chúng ta biết chiều dài cơ thể anh, khoảng 0.91 mét. […]

Anh chỉ là một con bọ to. (Tôi phải nói thêm rằng cả Gregor cũng như Kafka đều không nhìn thấy con bọ kia được rõ ràng gì cho lắm.)”

Về cơ bản, tôi đồng ý với Nabokov, rằng Samsa là một con bọ, màu nâu và Kafka cố tình để cho anh là một điểm tuyệt đối mơ hồ trong văn bản. Nhưng có một điểm rất quan trọng về kích thước của con bọ này mà Nabokov đã để lỡ mất, mà nhiều nhà nghiên cứu khác đã chỉ ra, Samsa dường như to lên và bé đi một cách bất thường trong tiến trình của truyện. Lúc mở đầu, đúng như Nabokov phân tích, Samsa dựng người lên cửa để dùng hàm mở khóa, như vậy anh phải dài cỡ gần 1m. Nhưng đến giữa truyện, lúc cô em gái ác độc tìm mọi cách chuyển hết đồ đạc của anh ra khỏi phòng, lo sợ cái ảnh treo trong cái khung mạ đẹp đẽ của mình cũng bị lấy đi mất, Kafka đã bò lên tường và nằm ẹp vào cái tranh để che nó đi. Đây là một tấm ảnh anh cắt ra từ một tạp chí minh họa nên tranh không thể to hơn một tờ giấy A4, và nó nằm gọn dưới bụng Samsa. Ấy thế mà khi cô em gái vào phòng, lại dáo dác nhìn quanh phòng, mà không phát hiện được ông anh trai dài 1m màu nâu nằm chình ình trên giấy dán tường. Việc anh trở thành một đốm nâu nhỏ bé trên tường cũng được khẳng định khi bà mẹ anh vào phòng, và cũng không phát hiện ra để rồi khi nhìn kỹ thì ngất luôn tại trận. Như vậy Samsa con bọ lúc mở cửa thì dài đến 1m nhưng lúc trên tường thì lại chỉ là một đốm nâu phải nhìn kỹ mới thấy.

Kích thước của Samsa lại một lần nữa trở thành vấn đề khi anh mạo hiểm chạy ra ngoài vì muốn cấp cứu giúp bà mẹ bị ngất thì bất thình lình ông bố trở về. Bị ông này giơ chận định đạp xuống, Samsa chợt nhận ra ông giơ cao chân đến mức nào và đế bốt định đạp xuống anh khổng lồ như thế nào. Samsa trước sự bạo tàn và uy lực của ông bố đã trở co rúm lại trở nên bé tí dưới đế bốt của bố mà suýt tí nữa có thể xéo nát cả thân người anh.

Cuối cùng, việc Kafka cương quyết không cho Samsa một cái tên cụ thể, có thể tìm thấy bằng chứng ngoài văn bản. Chẳng hạn, trong một lá thư trao đổi giữa Kafka và nhà xuất bản về bìa cuốn sách, Kafka lo ngại họa sĩ có thể vẽ con côn trùng. Ông tuyên bố: “Xin đừng làm như thế. Con côn trùng này không thể được vẽ. Cũng như không thể phơi bày nó ra dù ở một khoảng cách xa.” Ông luôn dùng từ “Insekt” để chỉ Samsa, còn trong những cuộc trò chuyện với bạn bè trong tiến trình viết truyện, thì Kafka từng từ “Wanze”, con bọ.

Kết quả là bìa đầu tiên của cuốn “Hóa thân” in năm 1915 là một cánh cửa để mở, mà bên trong đó, trong cảnh tranh tối tranh sáng, con bọ Samsa nằm. Samsa luôn nằm ở một khoảng mơ hồ, có thể bị nhìn thấy nhưng lại không bị nhìn thấy, có định nghĩa nhưng lại không thể định nghĩa, có tên nhưng lại không thể gọi tên.

metamorphosis

 

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: