Điểm sách, “Ngày mười tháng mười hai,” Truyền cho một liều đẹp đẽ. Đồng ý không?

NGÀY MƯỜI THÁNG MƯỜI HAI
Của George Saunders. Dịch bởi Ngọc Trà – Triều Dương – Hương Thảo – Trần Hạnh.
260 trang. Nhã Nam & NXB Văn học. 79.000 đ. Năm xuất bản: 2016.
Đánh giá: ****

“Hãy làm thứ gì đó đẹp đẽ.” George Saunders trong một chia sẻ kinh nghiệm về nghệ thuật viết truyện ngắn đã khuyên như vậy: Cuộc sống luôn đa dạng và khác biệt, đừng dùng các mánh cũ mà cố ghè để hiểu nó, hãy tự trải nghiệm và, phải luôn tạo ra cái nhìn mới. “Ngày mười tháng mười hai”, tập truyện thứ tư của nhà văn Mỹ này, gồm 10 truyện ngắn hòa quyện hiện lẫn siêu thực, trình hiện lại những cảnh huống đa dạng của các đời người, đa phần ở dưới vực sâu về kinh tế cũng như trạng thái tinh thần, là một văn bản đẹp đẽ, về phong cách lẫn nội dung, ở cái cách tác giả dám nhìn thẳng vào các khía cạnh phi lý của cuộc sống mà vẫn khêu ra được, những nét tích cực và tươi sáng.

Nếu cần dùng 3 từ 6 chữ để khoanh vùng Saunders, một cách làm dẫu nguy hiểm, thì đó sẽ là: đen tối, hài hước, và nhân bản. Truyện ngắn của Saunders, như một chiếc hộp đen, khi độc giả bước vào, sau một thời gian, kéo rèm lên mà bước ra, thì đã trải nghiệm cuộc sống khác hẳn đi. Giả sử ta đang trải nghiệm một thứ tương tự như một trong một câu chuyện, nơi các tù nhân tham gia một dự án khoa học và đeo một máy máy MobiPakTM trên cơ thể, để từ đó người ta có thể truyền các loại thuốc: VerbaluceTM – kích ngôn, VivistifTM – kích trí tưởng tượng v.v…, ở các truyện ngắn của tập này, George Saunders, trước hết truyền dần cho ta, một ít liều lượng của trầm cảm: không khí bao trùm luôn ảm đạm, các nhân vật thì nghèo khổ và cùng quẫn, đang trên đà phanh không hãm xuống hố sâu của tuyệt vọng.

15267898_1180801061995945_4688667207637678619_n

Cái thế giới hiện lên trong “Ngày mười tháng mười hai”, dẫu đầy yếu tố siêu thực, vẫn chứa đựng những nét tương đồng với một nước Mỹ hiện đại, đúng như Saunders tâm sự, rằng truyện ngắn của ông, ông nỗ lực, là một thay thế khả thể cho đời sống thường nhật. Những căng thẳng giữa các giai cấp, những hiện thực cay đắng của chủ nghĩa tư bản, những đói những nghèo luôn hiện diện trong cuộc sống của những nhân vật kiếm ăn độ nhật, với những khoản thuê nhà phải trả hàng tháng, với đủ các loại hóa đơn, với những nhu cấp cấp thiết, với vợ bìu con ríu. Đó là tình huống của người bố dưới trung lưu hơi nghèo một tí muốn tổ chức sinh nhật hoành tráng cho con nhưng các loại thẻ tín dụng đều đã quá hoặc sắp vượt hạn mức trong “Nhật ký cô gái Semplica,” với bối cảnh nơi các cô gái thế giới thứ 3 tự nguyện sang Mỹ để làm đồ trang trí trong sân của các nhà giàu bằng cách chịu xỏ một sợi dây siêu vi qua thái dương mà treo lơ lửng trên trời. Đó là người cựu chiến binh trong “Nhà” từ Trung Đông quay trở về nhà đẻ nơi bà không có khả năng chi trả tiền thuê nhà để rồi tất cả đồ đạc bị tống ra ngoài sân, hoàn toàn trái ngược với hình ảnh khu phố giàu có của nhà chồng em gái và nhà chồng mới của vợ cũ. Hay đó là người đàn ông chủ cửa hàng đồ cổ trong “Al Roosten” ở cùng chị gái và cháu và cửa hàng thì sắp sập tiệm mà vẫn nuôi mấy miệng ăn phải đi trình diễn thời trang để gây quỹ cùng với một anh chàng môi giới bất động sản giàu sự khác. Đó là cái hoàn cảnh khốn khổ của anh chàng nhân vật trong “Thất bại chính trực của tôi,” khi bố thì cần cái đỡ cột sống mẹ thì cần cái giường năm nghiêng.

Sự chênh lệch giàu nghèo, giữa nhà có cầu Nhật Bản và hồ trang trí với nhà với một cái sân trống không, được phô bày sắc nét hơn bao giờ hết trong “Ngày mười tháng mười hai”. Đó là một thế giới phản địa đàng, một thế giới của khoa học viễn tưởng nhưng cũng đồng thời, một nước Mỹ hiện đại vô cùng chân thực. George Saunders là một người tung hứng khéo léo với kỹ thuật cân bằng giữa hai liều hiện thực và phi thực.

Dần độc độc giả nhận ra, xen lẫn trong cái liều tăm tối ấy, là những mũi thuốc hy vọng và hài hước. Các truyện ngắn của ông đều là một hỗn hợp tinh tế hai liều u ám lẫn tươi sáng, thảng hoặc khi cán cân bên này nặng xuống, ông lại tinh chỉnh gia giảm để cán cân bên kia được đằm lại. Giữa những cảnh huống khốn khổ ấy, các nhân vật, theo cách này hay cách khác, đều thấm đượm tình cảm gia đình, đều nghĩ cho một cá nhân khác ngoài mình, và chính vì thế dằn vặt không phải bởi ham muốn của bản thân mà là ham muốn đủ đầy và hạnh phúc cho kẻ khác. Cuộc sống của họ, luôn có gì đó vượt quá tầm với, luôn đẩy họ vào thế kẹt cứng, nhưng không vì thế, mà họ ngừng vượt thoát sang một trạng thái tích cực hơn, dẫu rằng cảm giác bị cuộc đời đập cho tan nát và thua cuộc vẫn luôn ngự trị.

Trong “Ngày mười tháng mười hai”, một thủ pháp mà Saunders sử dụng thường xuyên, đó là cắt một lát trong đời, một sự kiện, một tình huống, một sự trớ trêu bất ngờ bật đến, để rồi xoáy sâu vào nó, đi đến tận cùng, đến điểm bùng phát, buộc nhân vật phải quyết định. Và cái quyết định ấy, sẽ gây ra những biến đổi rất khác, rất lớn trong đời, có thể dẫn tới hỗn loạn, có thể dẫn tới một sự chết cứng tức thời ở nhân vật: đó là cái quyết định cứu đứa bé hàng xóm từng là bạn của mình đang bị bắt có ngay ngoài sân kia không trong truyện ngắn đầu tiên “Vòng chạy chiến thắng,” có truyền liều thuốc trầm cảm cho bạn tù dẫn tới cái chết cho họ không trong “Trốn thoát khỏi Đầu nhện”? Là câu hỏi dằn vặt anh chàng Al Roosten trong truyện ngắn cùng tên, có quay trở lại tìm chìa khóa cho người bố đứa bé bị què chân sắp bị muộn cuộc khám bác sĩ? Hay ở truyện ngắn cuối cùng “Ngày mười tháng mười hai”, có đến hai quyết định cho hai nhân vật, là ông già kia có quay trở lại giúp đứa bé rơi xuống hồ băng? Và rồi đến phiên đứa bé, có quay trở lại giúp ông già không mặc gì giữa giá rét âm 12 độ?

Các nhân vật bị đẩy vào cái tình thế bị buộc phải quyết, phải có hoặc không. Và không phải nhân vật nào cũng hành xử như nhau, không có một công thức chung khái quát hóa cho quyết định của họ. Kẻ thì tự sát, kẻ thì ngồi yên trong xe và để cho cả thế giới sụp xuống quanh mình, kẻ quyết định dọn sạch những thứ xa xỉ trong sân nhà, tiêu diệt cái giấc mơ xa xỉ mà quay về thực tế, kẻ đứng nhìn một tập thể đang nhìn mình. Nhờ thế, truyện của Saunders chứa đựng một sự đậm đặc, không dàn trải mà tập trung ở từng chi tiết và cảnh huống, và hằn rõ cái giá trị hiện sinh của đời sống con người, ở cái giây phút ấy, thời điểm ấy của hành động ấy, suy nghĩ ấy.

Saunders quan niệm sự khó hiểu trong cuộc sống là dài dặc và bao trùm, và cái nỗ lực đặt một cái ghim cài nó xuống, định vị và vì thế cố định nó, cho nó một định nghĩa, một lý giải chính xác luôn là bất khả. Ông luôn cho rằng việc định hình sẵn một chủ đề và rồi khai thác nó trong tác phẩm của mình là cách nhanh nhất để thất bại khi viết truyện. Chính vì thế, trong “Ngày mười tháng mười hai”, mỗi câu chuyện của đều khác biệt: chúng chống lại sự hệ thống hóa về mặt diễn giải, chúng từ chối việc áp đặt cách lý giải của truyện này lên truyện kia. Văn bản của Saunders chống lại sự ổn định, một sự ổn định chai cứng về nghĩa.

“Ngày mười tháng mười hai” là một tập hợp xuất sắc các câu chuyện được triển khai bằng một loạt phong cách đa dạng và mới mẻ, khi là hình thức nhật ký, khi ở dưới dạng một bức thư, khi là thế giới của khoa học viễn tưởng, với nhịp truyện nhanh gọn và dồn dập, nơi tâm lý và tâm thức của nhân vật được mô tả cặn kẽ với những độc thoại nội tâm chân thực và dí dỏm, còn gì tuyệt vời hơn chỉ trong một truyện ngắn đầu tiên mà đến 3 giọng kẻ khác nhau trình hiện ba ý thức nhân vật khác hẳn nhau? Chỉ câu đầu tiên, độc giả đã biết mình đang đọc một thứ văn chương rất khác, đầy thử thách và khác biệt, đập mạnh vào cảm xúc, nơi ta lần lượt trải nghiệm một tập hợp của đủ mọi cung bậc: đen thẫm tuyệt vọng, xoa dịu hài hước, đầy cảm thông và thấu hiểu thân phận con người.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Create a free website or blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: